जमुना न्युरे,धनगढी/घोडाघोडी ताल प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक महत्व र पर्यटकीय आकर्षणको अद्वितीय सङ्गमका रूपमा परिचित छ ।
कैलाली जिल्लाको मध्यभागमा अवस्थित यो सिमसार क्षेत्र विश्व रामसार सूचीमा सूचीकृत हुनुका साथै जैविक विविधताको दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा मिचाहा प्रजाति “बेसरम” को तीव्र विस्तारले घोडाघोडी तालको पारिस्थितिक प्रणाली नै सङ्कटमा पर्न थालेको छ ।
तालको उत्तरतर्फ, बीचको चटिया, छिट्लिया, बड्कासिराहा र टेडी क्षेत्रमा पाइने सूचक प्रजाति जंगली धान ओराइजा रुफिपोगन (Oryza rufipogon) विस्तारै लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । विश्व रामसार सूचीमा सूचीकृत हुँदा घोडाघोडी तालका प्रमुख सूचक प्रजातिका रूपमा जंगली धान ओराइजा रुफिपोगन, ओराइजा एसपिएस, मगर गोही र हरिहाँसलाई समावेश गरिएको थियो । एक समय करिब तीन हेक्टर क्षेत्रमा फैलिएको जंगली धान अहिले मिचाहा प्रजाति बेसरमले ढाकिँदै गएको छ ।
सिमसार विज्ञ टोप खत्रीका अनुसार सूचक प्रजातिको अवस्थाले सिमसारको समग्र स्वास्थ्य र पारिस्थितिक प्रणालीबारे जानकारी दिन्छ । “घोडाघोडी तालमा पाइने जंगली धानले जैविक विविधता, वनस्पति विविधता, खाद्य शृङ्खला र सिमसारको पानी तथा वातावरणीय अवस्थाबारे प्रत्यक्ष संकेत गर्छ,” उनले भने ।
उनका अनुसार जंगली धान नष्ट हुँदै जाँदा चराचुरुङ्गी र जलचरको बासस्थान घट्ने, खाद्य शृङ्खला कमजोर हुने तथा जैविक विविधतामा प्रत्यक्ष असर पर्ने खतरा बढेको छ । जंगली धानले हाँस, सारस, जलचर चरा, माछा र कीरालाई आश्रय तथा आहार उपलब्ध गराउने भएकाले यसको लोपले ती प्रजातिहरूको अस्तित्वमा समेत असर पुग्न सक्छ ।
यसका साथै जंगली धानका जराले माटो समातेर राख्ने भएकाले यसको अभावमा किनार कटान बढ्ने, तालमा हिलो जम्ने र पानीको गुणस्तर बिग्रिने समस्या देखिन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् । धेरै माछाका भुरा जंगली घाँस तथा धान भएको क्षेत्रमा हुर्कने भएकाले वनस्पति नष्ट हुँदा माछाको प्रजनन र उत्पादनमा समेत असर पर्ने देखिएको छ ।
सिमसार वनस्पतिले पानी सञ्चय, आर्द्रता सन्तुलन र कार्बन अवशोषणमा योगदान पुर्याउने भएकाले जंगली धान घट्दा तालको प्राकृतिक सन्तुलनमा समेत नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ । स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जन, विशेषगरी माछा मार्ने, पशुचौपाया चराउने र पर्यावरणीय पर्यटनमा निर्भर परिवारहरू पनि यसबाट प्रभावित हुन थालेका छन् ।
दुई हजार ५६३ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको घोडाघोडी सिमसारभित्र घोडाघोडी, नकरोडलगायत २४ वटा ताल रहेका छन्, जसले १४७ हेक्टर भूभाग ओगटेका छन् । चुरे र तराई भूभागको सङ्गमस्थलमा अवस्थित यो क्षेत्र जैविक मार्गका रूपमा समेत महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यहाँ ६४७ प्रजातिका वनस्पति, ३८१ प्रजातिका चरा, ३९ प्रजातिका माछा, ३४ प्रजातिका स्तनधारी तथा विभिन्न घस्रिने जनावर र पुतली पाइन्छन् ।
घोडाघोडी क्षेत्र दुर्लभ तथा संकटापन्न चराचुरुङ्गीहरूको सुरक्षित बासस्थानका रूपमा पनि परिचित छ । यहाँ राजलाहाँचे, राजधनेस, सेतो गिद्ध, डँगर गिद्ध, हरिहाँसलगायत विश्वव्यापी रूपमा संकटमा रहेका प्रजाति पाइन्छन् । हरिहाँस, नाँदुन हाँस र बगाले सिमकुखुरा जस्ता चराले यस क्षेत्रमा मात्रै प्रजनन गर्ने गरेको चरा सरक्षण नेटवर्क कैलालीका अध्यक्ष दयाराम चौधरीले बताए । यही महत्वका कारण २०७८ फागुन २७ गते घोडाघोडी क्षेत्रलाई नेपालको पहिलो ‘वर्ड सेन्चुरी’ अर्थात् चरा अभयारण्य क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो मानव चाप, अव्यवस्थित पर्यटन, धार्मिक गतिविधि, सजावटका लागि प्रयोग गरिएका रङ्गीबिरङ्गी कपडा, हाइटेन्सन लाइन तथा संरक्षणमा कमजोर व्यवस्थापनका कारण सिमसार क्षेत्र दबाबमा परेको छ ।
चराविद् तथा संरक्षणकर्मी डा. हेमसागर बरालका अनुसार अव्यवस्थित भौतिक संरचना र पर्यटन गतिविधिले घोडाघोडीको प्राकृतिक स्वरूप नै बिगार्दै लगेको छ । “योजनाविनाका संरचनाले सिमसारलाई कङ्क्रिट जङ्गलमा रूपान्तरण गर्ने खतरा बढेको छ,” उनले बताए ।
डिभिजन वन कार्यालय पहलमानपुरका वरिष्ठ डिभिजनल वन अधिकृत जनक पाध्यायले मिचाहा प्रजातिका वनस्पतिले सिमसारको जैविक विविधता र जलचर प्रणालीमा गम्भीर असर पारिरहेको बताए । उनका अनुसार यस्ता झारले पानीको सतह ढाक्दा सूर्यको प्रकाश तलसम्म पुग्न नसक्ने भएकाले पानीमा अक्सिजनको मात्रा घट्दै गएको छ, जसले जलचर प्रणालीलाई प्रत्यक्ष असर पुर्याइरहेको छ ।
सिमसार संरक्षण तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि घोडाघोडी नगरपालिकाले २०७४ पुस २६ गते ‘बृहत् घोडाघोडी ताल तथा पर्यटन विकास बोर्ड’ गठन गरेको थियो । तत्कालीन नगरप्रमुख ममताप्रसाद चौधरीको पहलमा बनेको बोर्डले १० वर्षीय गुरुयोजना तयार गर्दै मिचाहा प्रजाति नियन्त्रण, जैविक विविधता संरक्षण, व्यवस्थित बोटिङ, पदमार्ग निर्माण तथा पर्यटकीय पूर्वाधार विकासका योजना अघि सारेको थियो ।
तर २०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनपछि बोर्डले निरन्तरता पाउन सकेन । हालसम्म नयाँ समिति गठन गरिएको छैन । घोडाघोडी नगरपालिकाका नगरप्रमुख खड्ग रावतले छुट्टै बोर्ड आवश्यक नरहेको बताउँदै नगरपालिकाकै बजेट र योजनाअनुसार पूर्वाधार निर्माणका काम भइरहेको जानकारी दिए ।
यद्यपि संरक्षणकर्मीहरूले भने रामसार क्षेत्रको संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गर्दै संरचना निर्माण र ठेक्का प्रक्रिया अघि बढाइएको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार संरक्षणभन्दा विकास निर्माणलाई प्राथमिकता दिँदा घोडाघोडी सिमसारको मौलिक स्वरूप र जैविक अस्तित्व नै जोखिममा पर्न थालेको छ ।
