धनगढी/ सुदूरपश्चिमको बाजुरा जिल्लास्थित बडीमालिका केवल एउटा धार्मिक स्थल मात्र होइन, आस्था, इतिहास, संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम संगम हो।
समुद्री सतहबाट करिब ४,२२० मिटरको उचाइमा अवस्थित बडीमालिका मन्दिरमा हरेक वर्ष देशका विभिन्न भूभागका साथै भारतलगायत विदेशबाट समेत श्रद्धालुहरू दर्शनका लागि पुग्ने गर्छन्। कठिन पदयात्रा, भिरालो भूगोल र लेकाली वातावरणका चुनौतीका बीच पनि भक्तजनहरूको आस्था र विश्वासले यो यात्रा निरन्तर चलिरहेको छ।
सतीदेवीसँग जोडिएको पौराणिक कथा
बडीमालिकाको धार्मिक महत्त्व सतीदेवीसँग जोडिएको पौराणिक किंवदन्तीबाट सुरु हुन्छ। पौराणिक कथाअनुसार देवादिदेव महादेवकी धर्मपत्नी सतीदेवीका पिता दक्ष प्रजापतिले महायज्ञको आयोजना गरे। तर उनले महादेव र सतीदेवीलाई यज्ञमा निमन्त्रणा गरेनन्।
आफ्ना पति र आफूलाई नबोलाइएको विषयमा प्रश्न गर्न सतीदेवी यज्ञस्थल पुगिन्। त्यहाँ दक्ष प्रजापतिले महादेवको अपमान गरेपछि सतीदेवीले त्यो अपमान सहन नसकी यज्ञकुण्डमा हाम फालेर प्राण त्याग गरिन्।
पत्नी वियोगमा महादेव विक्षिप्त बने। सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर उनी संसारभरि घुम्न थाले। सतीदेवीको शरीरका विभिन्न अंग जहाँ–जहाँ पतन हुँदै गए, ती स्थानहरू शक्तिपीठका रूपमा स्थापित भएको धार्मिक विश्वास छ। यही क्रममा बाजुराको मल्लागिरी पर्वतमा सतीदेवीको बायाँ कुम पतन भएको र सोही स्थानमा देवी शक्ति स्वरूपमा विराजमान भएको जनविश्वास छ। कालान्तरमा यही क्षेत्र मालिका हुँदै बडीमालिकाका रूपमा परिचित भएको मानिन्छ।
बडीमालिकासँग जोडिएको अर्को किंवदन्ती पनि उत्तिकै रोचक छ। महिषासुरको वध गरेपछि भगवतीले कालिकोटको द्वारेढुंगामा विश्राम गरेको र त्यहाँबाट त्रिवेणी, पञ्चपुरी पाटन, मल्लपुरी पाटन हुँदै बडीमालिकामा आएर बसेको धार्मिक विश्वास पाइन्छ।
इतिहासको साक्षी बडीमालिका
बडीमालिका मन्दिरको वर्तमान स्वरूप एकैपटक बनेको होइन। विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न व्यक्तिहरूको योगदान र प्रयासबाट यसको निर्माण, मर्मत तथा पुनर्निर्माण हुँदै आएको पाइन्छ।
अध्येता जहरसिंह थापाको भनाइ उद्धृत गर्दै बाजुराका पत्रकार कृष्ण ओलीले दिएको जानकारीअनुसार बडीमालिकामा प्रारम्भिक मन्दिर निर्माण बाजुराका दीपराज छत्यालले गरेका थिए। त्यसपछि शाके संवत् १५९१ मा जुम्लाका कल्यालवंशी राजा वीरभद्र शाहीले बाजुराको ढाडाकोटस्थित कालापानीबाट ढुंगा ल्याएर भव्य मन्दिर निर्माण गराएको उल्लेख छ।
शाके संवत् १६७९ मा कल्यालवंशी वंशकै राजा शूरदर्शन शाहले मन्दिरको मर्मतसँगै थप मूर्तिहरू स्थापना गराए। त्यसपछि २०३६–०३७ सालतिर तत्कालीन जिल्ला विकास समिति बाजुराका सभापति छत्रबहादुर शाहको अगुवाइ तथा पैमाका पुजारीहरूको सक्रियतामा मन्दिरको पुनर्निर्माण भएको थियो।
विसं २०८२ मा पुरानो मन्दिरको जीर्णोद्धार गरी नेपाली सेनाले नयाँ मन्दिर निर्माण गरेको छ। यसले बडीमालिकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप उजागर गरेको छ।
सरकारी पूजाको आफ्नै परम्परा
बडीमालिकामा सरकारी पूजाको पनि विशिष्ट परम्परा छ। हाल बाजुराको त्रिवेणी नगरपालिका-९, पैमाका नेत्र पाध्याय मुख्य पुजारीका रूपमा रहेका छन्। सरकारी पूजामा सबैभन्दा पहिले डोटीको शैलेश्वरी मन्दिरबाट पठाइएको गोरखनाथको टोली, त्यसपछि जुम्लाको चन्दननाथको टोली र क्रमशः अछाम, बाजुरा तथा कालिकोटका प्रमुख जिल्ला अधिकारी वा प्रतिनिधिसहित सरकारी कर्मचारीहरूको सहभागिता रहने गरेको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा स्थानीय तहहरूले समेत बडीमालिकामा सरकारी पूजा गर्ने परम्परा सुरु गरेका छन्। धनगढी उपमहानगरपालिकाले २०८२ साल साउन २३ गते पहिलोपटक सरकारी पूजा गरेको थियो। नगर प्रमुख गोपाल हमालको पहलमा सुरु भएको उक्त पूजामा धनगढीबाट खटिएको टोलीको नेतृत्व तत्कालीन प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नरेन्द्रबहादुर खातीले गरेका थिए।
कठिन तर रोमाञ्चक बडीमालिका यात्रा
बडीमालिका पुग्नु आफैंमा एउटा साहसिक यात्रा हो। भक्तजनहरूले सामान्यतः बाजुराको मार्तडी हुँदै पैदल यात्रा सुरु गर्छन्। बाटोमा फुल चढाउने ठाउँ, भितीचिर्ना, त्रिवेणी पाटन हुँदै बडीमालिका पुग्ने गरिन्छ। त्यसपछि नाटेश्वरीतर्फको यात्रा पनि धार्मिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
नाटेश्वरी जाने बाटो निकै भिरालो, चिप्लो र जोखिमपूर्ण भएकाले बिहान तथा दिउँसोको समयमा यात्रा गर्नु सुरक्षित मानिन्छ। विष्णुपानी क्षेत्रमा अस्थायी होटलहरूमा खाना खाने व्यवस्था पाइन्छ। नाटेश्वरीमा जनैपूर्णिमाका दिन नाटेश्वरी माईको दर्शन तथा नजिकै रहेको कालिका मन्दिरमा बलि पूजा गर्ने प्रचलन रहेको छ।
मार्तडीबाट सुरु हुने यो यात्रा कम्तीमा करिब छ दिनमा पूरा गर्न सकिन्छ। तर त्रिवेणी र बडीमालिकाको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई नजिकबाट अनुभव गर्न थप दुई दिन छुट्याउने हो भने आठ दिनको यात्रा अझ अविस्मरणीय बन्न सक्छ।
प्रकृतिको काखमा आस्थाको परीक्षा
बडीमालिका यात्रा धार्मिक आस्थासँगै शारीरिक र मानसिक सहनशीलताको पनि परीक्षा हो। ४,२२० मिटरको उचाइ, भिरालो बाटो, चिसो मौसम, लेक लाग्ने सम्भावना र कतिपय ठाउँमा विषालु वनस्पतिका कारण यात्रा सहज छैन।
यात्रामा आवश्यक खाद्यान्न, पानी, न्यानो कपडा, टेन्ट, स्लिपिङ ब्याग तथा आवश्यक व्यक्तिगत सामग्री बोकेर जानु उपयुक्त हुन्छ। बाटोमा अस्थायी होटलहरू सञ्चालन हुने भए पनि सबै ठाउँमा खानाको सुनिश्चितता नहुने भएकाले हलुका ड्राइ फुड साथमा राख्नु उपयोगी हुन्छ। पानीको स्रोत सीमित हुने भएकाले पानीको बोतल साथमा राखेर आवश्यकतानुसार भर्दै जानु पनि महत्त्वपूर्ण छ।
आस्थासँगै बढ्दो पर्यटकीय सम्भावना
‘बडीमालिकाको दर्शन गरे चिताएको पुग्छ’ भन्ने जनविश्वासका कारण हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा श्रद्धालु यहाँ पुग्ने गर्छन्। श्रावण शुक्ल त्रयोदशीका दिन त्रिवेणीमा स्नान गरी चतुर्दशीका दिन बडीमालिका माताको पूजा तथा हवन गर्ने परम्परा छ। त्यसपछि नाटेश्वरी र मौरे शिवालयको दर्शन गरी भक्तजनहरू घर फर्किने गर्छन्।
तर बडीमालिकाको महत्त्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यहाँ पुग्ने क्रममा देखिने हिमाली भू-दृश्य, हरिया पाटन, दुर्लभ जडीबुटी, चराचुरुङ्गी र प्राकृतिक विविधताले यस क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटनसँगै साहसिक तथा प्रकृति पर्यटनको गन्तव्य बनाउने पर्याप्त सम्भावना बोकेको छ।
यात्राले देखाएको आवश्यकता
बडीमालिका यात्रा आफैंमा एउटा अनुभव हो। तर यो यात्राले पूर्वाधार र व्यवस्थापनका केही कमजोरी पनि देखाउँछ। पदमार्गका विभिन्न स्थानमा शौचालयको व्यवस्था, स्वच्छ खानेपानी, न्यूनतम बास तथा खानाको सुविधा विस्तार गर्न आवश्यक देखिन्छ।
त्यसैगरी यात्राका क्रममा उत्पादन हुने प्लास्टिकजन्य फोहोरको व्यवस्थापन पनि चुनौतीका रूपमा देखिन्छ। प्रत्येक यात्रुले आफ्नो फोहोर आफैं बोकेर निश्चित स्थानमा जम्मा गर्ने र त्यसको उचित व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली विकास गर्न सके बडीमालिकाको प्राकृतिक सौन्दर्य जोगाउन ठूलो योगदान पुग्नेछ।
मन्दिरमा चढाइने भेटीको पारदर्शी लेखाजोखा र त्यसबाट प्राप्त रकम मन्दिर संरक्षण, पूर्वाधार विकास तथा यात्रु सेवामा प्रयोग गर्ने व्यवस्था अझ व्यवस्थित बनाउन आवश्यक छ। सरकारी पूजा कार्यक्रमको समयसमेत पूर्वनिर्धारित गरिए सर्वसाधारण भक्तजनलाई दर्शनमा सहजता हुने देखिन्छ।
बडीमालिका : संरक्षण र प्रचारको साझा दायित्व
विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न व्यक्तिको योगदानबाट निर्माण र पुनर्निर्माण हुँदै आएको बडीमालिका आज श्रद्धा, इतिहास र संस्कृतिको अनुपम प्रतीक बनेको छ। यहाँको धार्मिक महत्त्वसँगै प्राकृतिक सम्पदा र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि संरक्षण गर्न जरुरी छ।
बडीमालिकालाई केवल वर्षको एकपटक हुने धार्मिक यात्राको गन्तव्यका रूपमा सीमित नराखी व्यवस्थित धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ। यसका लागि स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, धार्मिक क्षेत्र, पर्यटनसँग सम्बन्धित निकाय र स्थानीय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ।
बडीमालिकाको बाटोमा पर्ने त्रिवेणी, पाटन क्षेत्र र आसपासका प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै पदमार्ग, खानेपानी, शौचालय, आवास, सञ्चार तथा उद्धार सेवाको विस्तार गर्न सकिए यो क्षेत्र सुदूरपश्चिमको मात्र होइन, नेपालको प्रमुख धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्छ।
बडीमालिका एउटा मन्दिर मात्र होइन-यो आस्था, इतिहास, संस्कृति र प्रकृतिले निर्माण गरेको एउटा जीवन्त कथा हो। कठिन पहाडी बाटो छिचोल्दै त्यहाँ पुग्ने प्रत्येक यात्रुले आफ्नो साथमा केवल धार्मिक अनुभूति मात्र होइन, प्रकृतिसँगको गहिरो साक्षात्कार पनि बोकेर फर्किन्छ।
त्यसैले बडीमालिकालाई विश्वसामु चिनाउने, यसको धार्मिक गरिमा जोगाउने, प्राकृतिक सौन्दर्य संरक्षण गर्ने र भावी पुस्ताका लागि यसको मौलिकता सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी हामी सबैको साझा हो।
लेखक डा . कृष्ण बहादुर बोहरा
